Örflögureglugerðin - 32023R1781

Efni og gildissviðHálfleiðarar eru mjög mikilvægir í iðnaðarframleiðslu, við framleiðslu á tölvum, bílum og fleiri tækjum og er grundvöllur reiknigetu. Greiningar innan ESB hafa sýnt fram á að töluverður skortur er á hálfleiðurum fyrir evrópskan iðnað og framleiðsla þeirra fer aðallega fram utan sambandsins. Þá hafa verið uppi áhyggjur af möguleikum ESB til að nálgast hálfleiðara og því að ekki sé til staðar þekking eða færni innan sambandsins við framleiðslu á þessum vörum.Í fyrsta kafla reglugerðarinnar er fjallað um markmið reglugerðarinnar og skilgreiningar. Hálfleiðarar eru skilgreindir í reglugerðinni sem efni sem breyta má rafleiðni í eða íhlutur sem samanstendur af röð laga af hálfleiðandi, einangrandi og leiðandi efnum sem skilgreind eru samkvæmt fyrirfram ákveðnu mynstri og ætlað er að framkvæma vel skilgreinda rafeindavirkni eða ljósvirkni eða hvort tveggja. Örflögur eru skilgreindar sem rafeindabúnaður sem samanstendur af ýmsum virkum þáttum á einni hálfleiðaraeiningu, venjulega í formi minnis, rökrása, örgjörva og hliðrænna (e. analogue) tækja. Reglugerðin byggir á þremur meginþáttum: Chips for Europe Ákvörðun viðmiða til að viðurkenna og styðja samþættar verksmiðjur (e. integrated production facilities“) og opnar ESB verksmiðjur (e. „open EU foundries“) og stuðla þannig að aðfangaöryggi og seiglu hálfleiðaraumhverfis ESB.Eftirliti og viðbrögðum við skorti, en kveðið er á um samstarf aðildarríkja og ESB um eftirlit með framboði og eftirspurn hálfleiðara, viðbúnað gagnavart skorti og virkjun viðbrags við skorti á hálfleiðurum. Þá felst í gerðinni að stofnað verði evrópska hálfleiðararáðið (e. European Semiconductor Board) þar sem samráð fer fram um framkvæmd reglugerðarinnar. Ísland hefur fengið áheyrnaraðild að ráðinu. Reglugerðin tók formlega gildi innan ESB þann 21. september 2023.Chips for EuropeÍ 2. kafla reglugerðarinnar er Chips for Europe verkefninu komið á fót, en því er ætlað að styðja við uppbyggingu á tækniþekkingu og nýsköpun með það að markmiðið að þróa og innleiða háþróaða, nýja kynslóð hálfleiðara- og skammtatækni, og brúa bilið milli rannsókna ESB og hagnýtingar þeirra í iðnaði. Það felur í sér fimm rekstrarmarkmið:Að koma á fót hönnunarvettvangi.Að efla núverandi tilraunalínur og þróa nýjar háþróaðar línur.Að byggja upp getu til að hraða þróun skammtaörflaga og skyldrar hálfleiðaratækni.Að stofna evrópskt net þekkingarmiðstöðva.Að stofna „Chips Fund“ til að auðvelda aðgang að lánsfé og eiginfjármögnun, sérstaklega fyrir sprotafyrirtæki, vaxandi fyrirtæki (e. scale-ups) og lítil og meðalstór fyrirtæki.Verkefnið er að mestu leyti framkvæmt af Chips Joint Undertaking og fjármagnað úr Horizon Europe (1,725 milljarðar evra) og Digital Europe Programme (1,575 milljarðar evra). Evrópska nýsköpunarráðið og InvestEU sjá um Chips Fund. Ísland er aðili að þessum áætlunum en hefur ekki verið virkur aðili í Chips Joint Undertaking.Heimilt er að stofna samstæðu European chips infrastructure consortium (ECIC) til þess að framkvæma aðgerðir undir Chips for Europe. Í reglugerðinni er kveðið á um hvaða reglur gilda um slík félög í 7. – 10. gr.AðfangaöryggiÍ 3. kafla reglugerðarinnar eru ákvæði sem miða að því að tryggja aðgangaöryggi á hálfleiðurum. Settur er rammi um hvata til fjárfestinga í framleiðslumannvirkjum og auka þannig getu í framleiðslu hálfleiðara, prófun og samsetningu. Hægt er að sækja um að framkvæmdastjórn ESB viðurkenni verkefni sem annað hvort samþætta verksmiðju eða opna ESB verksmiðju. Þá getur framkvæmdastjórnin viðurkennt verkefni sem öndvegishönnunarsetur (e. design centre of excellence) til þess að styrkja hönnun á örflögum innan ESB. Aðildarríki hafa svigrúm til þess að styðja við slíkar einingar án þess að það stangist á við reglur um ríkisstyrki. Samþættar og opnar ESB verksmiðjur, sem og öndvegishönnunarsetur, teljast vera í þágu almennings og heimilt er að styðja í samræmi við 18. gr. reglugerðarinnar. Þar er kveðið á um að aðildarríki skuli tryggja að leyfisferlar séu skilvirkir og tryggja hraða afgreiðslu. Þá geta framkvæmdir vegna slíkra verkefna verið almannahagsmunir sem eru þyngri á metunum en aðrir hagsmunir, en vísað er sérstaklega til tilskipunar (ESB) 2000/60 um aðgerðaramma Bandalagsins um stefnu í vatnsmálum.Munurinn á samþættum og opnum ESB verksmiðjum liggur í því hvernig verksmiðjurnar eru reknar. Samþætt verksmiðja framleiðir fyrir sig og getur samþætt framleiðsluna við önnur skref í virðiskeðjunni, t.d. hönnun eða sölu, en opin ESB verksmiðja býður upp á framleiðslugetu fyrir önnur fyrirtæki. Skilyrði fyrir því að fá slíka viðurkenningu eru í 2. mgr. 13. og 2. mgr. 14. gr. reglugerðarinnar.Framkvæmdastjórnin viðurkennir verkefni sem samþætta eða opna ESB verksmiðju eftir að leita álits hjá evrópska hálfleiðararáðinu. Eftirlit og viðbrögð við skortiÍ 4. kafla reglugerðarinnar eru ákvæði um aukið samstarf milli aðildarríkja ESB og framkvæmdastjórnarinnar um eftirlit með framboði hálfleiðara, eftirspurn og viðbúnaði gagnvart skorti og virkjun viðbragða við hættuástandi.Framkvæmdastjórn ESB á að kortleggja hálfleiðaraumhverfið ásamt styrkleikum og veikleikum ESB í samvinnu við evrópska hálfleiðararáðið, skv. 19. gr. reglugerðarinnar, og hafa reglulegt eftirlit með virðiskeðju hálfleiðara til að bera kennsl á atvik sem geta haft neikvæð áhrif á framboð eða viðskipti með hálfleiðara.Virkjun viðbragða við hættuástandiFramkvæmdastjórnin skal ræða alvarlega áhættu á skorti á hálfleiðurum í evrópska hálfleiðararáðinu. Hún getur virkjar viðbragð við skorti á hálfleiðurum skv. 23. gr., í samráði við evrópska hálfleiðararáðið, og krafist þess að viðurkenndar samþættar og opnar ESB verksmiðjur forgangsraði framleiðslu sem nýtist lykilgeirum. Við slíkar aðstæður getur framkvæmdastjórnin einnig verið miðlægur kaupandi fyrir hönd aðildarríkja, ef tvö eða fleiri aðildarríki óska þess, sbr. 27. gr. reglugerðarinnar.Evrópska hálfleiðararáðið (e. European Semiconductor Board)Evrópska hálfleiðararáðinu er komið á fót skv. 28. gr. reglugerðarinnar. Það er skipað fulltrúum aðildarríkjanna og stýrt af framkvæmdastjórninni, sbr. 29. gr. Ráðið veitir ráðgjöf og stuðning við samstarf aðildarríkja og framkvæmdastjórnarinnar, við eftirlit með framboði og eftirspurn og virkjun viðbragða við hættuástandi.Lögbær yfirvöldÍ 31. gr. reglugerðarinnar er fjallað um lögbær yfirvöld. Aðildarríki skulu tilnefna lögbært yfirvald sem jafnframt er tengiliður (e. single point of contact) fyrir samstarf við önnur aðildarríki, framkvæmdastjórn ESB og evrópska hálfleiðararáðið. Ef fleiri en eitt lögbært yfirvald eru tilnefnd, þarf að tilgreina vel hvaða skyldur hvert og eitt gegnir, m.a. hvaða lögbæra yfirvald er tengiliður. Lögbær yfirvöld skulu skilgreina hverjir eru lykilaðilar í aðfangakeðju hálfleiðara á þeirra svæði, sbr. 19. gr. Þau skulu tilkynna framkvæmdastjórninni þegar þau verða vör við alvarlega áhættu á röskun á aðfangakeðju fyrir hálfleiðara, sbr. 22. gr.,  fylgjast með starfsemi þeirra og gefa skýrslu um helstu atvik sem kunna að raska reglulegri starfsemi, sbr. 20. gr. Til að rækja hlutverk sitt geta lögbær yfirvöld óskað eftir upplýsingum frá lykilaðilum. Lögbær yfirvöld skulu halda lista yfir lykilaðila í aðfangakeðju fyrir hálfleiðara sem miðlaður er til framkvæmdastjórnarinnar. Framkvæmdastjórnin getur óskað eftir því að lögbær yfirvöld meti hversu undirbúnir lykilaðilar eru  fyrir slíka röskunÞegar búið er að virkja hættustig (e. crisis stage) getur framkvæmdastjórnin óskað eftir upplýsingum til þeirra aðila sem eru á lista lögbærra yfirvalda yfir lykilaðila. Framkvæmdastjórnin sendur upplýsingabeiðnina til lögbærra yfirvalda. Í upplýsingabeiðninni skal framkvæmdastjórnin tilgreina lagagrundvöll og sektarheimildir skv. 33. gr. reglugerðarinnar. Upplýsingar sem gefnar eru upp við framkvæmd reglugerðarinnar skal fara með samkvæmt 32. gr. reglugerðarinnar, og skulu eingöngu nýttar við hana og verndaðar samkvæmt ESB reglum og landslögum. ViðurlögÍ 33. gr. reglugerðarinnar er kveðið á um sektir sem framkvæmdastjórnin getur lagt á. Framkvæmdastjórnin getur tekið ákvörðun um að sekta þegar fyrirtæki verður ekki við skyldunni um að upplýsa framkvæmdastjórnina um skyldu við þriðja land, samkvæmt 7. mgr. 25. gr. og 3. mgr. 26. gr eða þegar það veitir rangar, ófullnægjandi eða misvísandi upplýsingar við upplýsingabeiðni samkvæmt 25. gr. eða upplýsingarnar eru ekki veittar fyrr en tímafrestur er liðinn. Sektir samkvæmt reglugerðinni eru í mesta lagi 300.000 evrur og ekki umfram 1,5% af daglegri veltu fyrir hvern dag sem ekki er orðið við beiðninni, eða 0,5% ef um lítil eða meðalstór fyrirtæki er að ræða.EES-tæki, lagastoð, innleiðing og kostnaðurReglugerðin er sett með stoð í 173(3) gr. og 114. gr. sáttmálans um starfshætti ESB (TFEU). Ákvæði 114. gr. snúa að innri markaðnum á meðan 173. gr.  snýr að samkeppnishæfni iðnaðar ESB, sem ekki er sjálfgefið að eigi undir EES-samninginn. Við birtingu gerðarinnar var hún merkt EES tæk. Ekki er um að ræða hefðbundin reglugerðarákvæði sem varða innri markaðinn og veita tiltekin réttindi og skyldur. Áherslan er fremur á sameiginleg markmið og leiðir til að ná þeim markmiðum, þar sem horft er til þess að tryggja sjálfbærni og viðnámsþrótt Evrópu allrar. Í 2. kafla reglugerðarinnar er kveðið á um Chips for Europe verkefnið, sem á undir 81. gr. EES-samninginn og bókun 31. EFTA ríkin taka þátt í fjármögnun verkefnisins úr framlögum til Horizon Europe og Digital Europe Programme, sbr. 82. gr. EES-samningsins, og hefur 2. kafli reglugerðarinnar því þegar tekið gildi innan EES-ríkjanna.Verði gerðin ekki tekin upp í EES-samninginn mun það þýða að Ísland og íslensk fyrirtæki séu metin sem þriðja ríki í samhengi við Evrópu og gætu þannig átt erfitt með að tryggja sér nægilegt framboð af örflögum. Eins stæði Ísland utan við aðgerðir eða úrræði sem ESB kann að ráðast í til þess að tryggja framboð á örflögum sem og utan við stuðning sem mögulegt er að sækja sér gegnum þessa gerð. Hvoru tveggja væri til þess fallið að vinna gegn efnahagslegu öryggi á Íslandi og virkni innri markaðarins.Það er því niðurstaða sérfræðinga MNH og ATRN að ríkir efnislegir hagsmunir Íslands standi til þátttöku í samstarfinu og að kostir við innleiðingu gerðarinnar séu fleiri en kostir við að standa utan við samstarf ESB um stuðning við hálfleiðaraframleiðslu og framboð. Þá geta þær ráðstafanir sem gerðin mælir fyrir um í hættuástandi leitt til óbeinna viðskiptatakmarkana, svo sem að framleiðendur skuli forgangsraða pöntunum frá fyrirtækjum á innri markaði ESB. Það getur leitt til uppskiptingar innri markaðar EES og hefur þannig áhrif á framkvæmd innri markaðarins. Eins og áður segir eru ríkir efnislegir hagsmunir Íslands að svo verði ekki. Lagabreytingu þarf til að innleiða reglugerðina í landslög, annað hvort með því að setja sérlög um innleiðingu gerðarinnar eða innleiða hana í gildandi lög. Ekki þarf að setja sérstök lög um þann þátt reglugerðarinnar sem snýr að „Chips for Europe“ verkefninu þar sem Ísland er þegar þátttakandi í Horizon Europe og Digital Europe samstarfsáætlununum.Ekki er gert ráð fyrir að mikill kostnaður verði við innleiðingu reglugerðarinnar í landslög. Ekki er búið að taka afstöðu til hvaða stofnanir eða ráðuneyti taka við hlutverkum samkvæmt reglugerðinni. Til lengri tíma litið gæti innleiðing reglugerðarinnar haft jákvæð efnahagsleg áhrif með því að styrkja vistkerfi nýsköpunar í Evrópu.