Nánari efnisumfjöllun
Tilskipunin breytir þremur tilskipunum Evrópusambandsins sem tengjast vatni. Tilskipanirnar sem um ræðir eru vatnatilskipun (2000/60/EC), tilskipun um verndun grunnvatns (2006/118/EB) og tilskipun um umhverfisgæðakröfur (2008/105/EB). gr. breytir vatnatilskipuninni 2000/60/EC Ýmsar breytingar hafa verið gerðar á vatnatilskipuninni. Tilvísanir til annarra reglugerða og tilskipana Evrópusambandsins eru uppfærðar, þ.e. vísað til nýrra gerða sem tekið hafa við af hinum eldri, sem og breytingar á tilvísunum í önnur uppfærð ákvæði tilskipunarinnar samhliða öðrum breytingum sem tilskipun 2026/805 gerir. Einnig eru settar fram smávægilegar orðalagsbreytingar á sumum ákvæðum. Auknar eru heimildir Framkvæmdastjórnarinnar til þess að setja afleiddar gerðir.1. gr. hennar, þar sem markmið tilskipunarinnar eru áréttuð, er breytt svo að nú er vísað til þess að hún stefni að því að uppfylla markmið viðeigandi alþjóðlegra samninga. Ákveðnum skilgreiningum 2. gr. er bætt við sem og nokkrum breytt. Breytingar eru gerðar á 4. gr. tilskipunarinnar sem fjallar um umhverfismarkmið vatnshlota. Við bætast tvær nýjar undanþágur frá umhverfismarkmiðunum, 4(7a) og 4(7b), sem nauðsynlegt er að innleiða í lög um stjórn vatnamála. Þónokkrar breytingar eru gerðar á 8. gr. sem fjallar um vöktun yfirborðs- og grunnvatns og verndaðra svæða. Framkvæmdastjórnin fær heimild til þess að setja gerðir um ýmislegt í tengslum við vöktun vatns, m.a. mælikvarða um árangur ríkja í þeim efnum. Við bætist skylda aðildarríkja til þess að gera ákveðin vöktunargögn aðgengileg almenningi og Umhverfisstofnun Evrópu sem á að rýna umrædd gögn. Að lokum segir að Framkvæmdastjórnin eigi að gefa út skýrslu um valkosti þess að stofna sameiginlega vöktunarstöð Evrópusambandsins. Við 11. gr. er varðar aðgerðaráætlun bætist málsgrein 1a þar sem fram kemur að ríki skuli nú forgangsraða aðgerðum er varða beina losun efnamengunar. Þar sem það sé nauðsynlegt, skulu ríki einnig huga að ráðstöfunum til þess að draga úr áhættu af völdum mögulegra mengunarefna sem nú þegar eru í vörum og umhverfinu til þess að ná góðu ástandi vatnshlota. Einnig má nefna breytingu á 5. mgr. greinarinnar þar sem seinni undirlið hennar er breytt á þá vegu að nú er ekki einungis vísað til þess að leyfi og aðrar heimildir sem veittar hafi verið skuli yfirfarin, heldur einnig endurskoðuð ef vísbendingar þess efnis komi fram að líkur séu á því að umhverfismarkmið viðkomandi vatnshlots náist ekki. 12. gr. sem fjallar um vandamál sem aðildarríkin geta ekki sjálf leyst er skipt út og nú er mælt fyrir um mun ítarlegri málsmeðferð. Við bætist ný grein, 14(a) er fjallar um aðgang almennings að virku úrræði til endurskoðunar á ákvörðunum sem teknar eru á grundvelli 4. gr. um umhverfismarkmið, 11. gr. um aðgerðaráætlun og 13(1). gr. er varðar útgáfu vatnaáætlunar. Aðildarríki ákveða sjálf hvenær aðilar geti kært ákvarðanir. Tekið er fram að umhverfisverndarsamtök, sem uppfylli skilyrði viðkomandi ríkis, skuli teljast hafa lögvarða hagsmuni. 16. gr. um aðgerðir gegn mengun vatns er skipt út. Greinin fjallar um hlutverk þingsins, ráðsins og Framkvæmdastjórnarinnar. Einnig eru ákveðnar málsgreinar 17. og 18. gr. felldar brott. Ný grein, 19(a) bætist við. Samkvæmt henni skal Framkvæmdastjórnin gefa út skýrslu um möguleikann á því að taka framlengda framleiðendaábyrgð upp í tilskipunina. 20. og 21. gr. er skipt út ásamt því að við bætist 20(a). gr. Greinarnar varða í meginatriðum heimild Framkvæmdastjórnarinnar til þess að setja gerðir er breyta viðaukum I, III og ákveðnum hluta V. viðauka. Viðaukar V, VII og VIII taka breytingum sem þarf að innleiða inn í reglugerð nr. 535/2011 og lög um stjórn vatnamála. Einnig eru viðaukar IX og X felldir niður en nú fer um þau efni sem þar eru talin upp samkvæmt Tilskipun 2008/105/EC um umhverfisgæðastaðla. 2. gr. gerðarinnar breytir tilskipun 2006/118/EC um verndun grunnvatns Aukin umræðu um PFAS-mengun, eftirlit með grunnvatni og vernd vatnsbóla hefur átt sér stað innan Evrópusambandsins. Tilskipunin endurspeglar skýrari áherslu á varúðarregluna og aukna þekkingu á langtíma-áhrifum þrávirkra efna í umhverfi. Að sama skapi er ljóst að kröfur um vöktun og greiningar munu aukast og kalla á aukna þekkingu og rannsóknir. Í tilskipuninni er lagt til að stuðst verði við núverandi viðmið fyrir hóp 20 PFAS-efna en jafnframt verði tekið upp sérstakt viðmið fyrir fjögur PFAS-efni sem valda mestum áhyggjum. Með þessu er leitast við að tryggja að regluverkið geti tekið mið af nýjum rannsóknum og uppfærslum á hættumati þessara efna. Áhersla er lögð á tríflúorediksýru (TFA), sem er mjög þrávirkt niðurbrotsefni ýmissa flúorefna, þar á meðal sumra PFAS-efna og kælimiðla. Bent er á að efnið sé orðið útbreitt í umhverfinu og að mikilvægt sé að fylgjast markvisst með því bæði í yfirborðsvatni og grunnvatni. Sérstaklega er fjallað um örplast sem nýjan og mögulega alvarlegan mengunarvald. Þótt vísbendingar séu um að örplast geti haft áhrif á heilsu manna og vistkerfi er talið að frekari gögn og þróun vöktunaraðferða séu nauðsynleg áður en hægt er að setja bindandi umhverfisgæðastaðla. Af þeim sökum er lagt til að örplast verði sett á sérstaka vöktunarlista fyrir grunnvatn og yfirborðsvatn þar til næg þekking liggur fyrir. Lögð er áhersla á aukna samræmingu viðmiðunargilda fyrir mengunarefni í grunnvatni. Hingað til hafa mörg viðmiðunargildi verið ákveðin innan hvers aðildarríkis, sem getur torveldað samanburð milli ríkja. Til að tryggja jafnræði og samræmi er lagt til að sameiginleg evrópsk viðmiðunargildi verði þróuð fyrir ákveðin tilbúin manngerð efni, einkum þar sem þau eiga sér ekki náttúrulegan uppruna í grunnvatni. Þá á að tryggja að gögn séu sambærileg, aðgengileg og nothæf til stefnumótunar og eftirlits.Breytt markmið - 1. gr.. Titli tilskipunarinnar á að breyta úr því að fjalla um „vernd grunnvatns gegn mengun og hnignun“ yfir í að fjalla um: „forvarnir gegn og stjórnun mengunar grunnvatns“. Ný samræmd viðmiðunargildi - 2. gr. Í stað þess að nota viðmiðunargildi um hámarksstyrk mengandi efna sem ákveðin eru í hverju landi fyrir sig verða sett ný samræmd viðmiðunargildi (2. töluliður). Þau gildi verða skráð í D hluta í viðauka II (breyting á 3. grein). Þetta gæti dregið úr svigrúmi til að hafa séríslensk viðmiðunargildi fyrir tiltekin efni. Í þessa grein verður einnig sett ný skilgreining á orðinu „mengunarvísir“ (indicator of pollution) (nýr 7. töluliður). Ný mengunarefni og frestir til að ná góðu efnafræðilegu ástandi - 3. gr. Nýir gæðastaðlar taka gildi 22. desember. Verður bætt við í viðauka I. Aðildarríki skulu setja upp viðbótar vöktunaráætlun fyrir 2027, bráðabirgða aðgerðaráætlun fyrir 2030 og endanlega aðgerðaráætlun í vatnaáætlun 2033. Ný viðmiðunargildi - 3. gr. Þegar ný viðmiðunargildi eru sett taka þau gildi á næsta vatnahring eftir að viðmiðunargildin eru sett (Ný 3. grein (1b)). Viðmiðunargildin má setja á landsvísu eða fyrir einstök grunnvatnshlot (töluliður 2). Birta verður viðmiðunargildi í vatnaáætlun og senda framkvæmdastjórninni lista yfir mengunarefni og viðmiðunargildi fyrir 22. desember 2027. (töluliður 5). Ríkjum er skylt að endurskoða viðmiðunargildin þegar ný mengun greinist og þegar vísbendingar um nýja áhættu koma fram (töluliður 6).Strangara mat á efnafræðilegu ástandi og samevrópskur listi yfir varnarefni og afleiður þeirra - 4. gr. Fyrir 1. maí 2028 mun Framkvæmdastjórnin birta lista yfir niðurbrotsefni varnarefna og meta hversu viðeigandi (e. relevant) þau eru (nýr töluliður (2a)). Nýr listi yfir vaktlistaefni fyrir grunnvatn - 6. gr. Framkvæmdastjórnin setur upp vaktlista fyrir tiltekin mengandi efni. Markmiðið er að afla samevrópskra vöktunargagna og styðja við endurskoðun á viðaukum I og II. Á hverjum lista verða að hámarki 5 efni eða efnahópar (grein 6a (1). Sérstök áhersla verður lögð á örplast og sýklalyfjaónæmi (grein 6a (5). Aðildarríkin eiga að velja vöktunarstaði, vakta efnin að minnsta kosti árlega í 24 mánuði (grein 6a (6). Gögn skal senda framkvæmdastjórninni árlega (grein 6a (7). Efnastofnun Evrópu (ECHA) fær aukið hlutverk og mun bera ábyrgð á vali á efnum á vaktlistann, vísindalegu mati, greiningu nýrra efna og tillögum að nýjum viðmiðunarmörkum fyrir vaklistaefni (grein 6a (2-4 og 8) og grein 8 (6-7). Reglubundin endurskoðun viðaka og ný mengunarefni - 8. gr. Gerð verður krafa um mælingar á PFAS efnum í grunnvatni. Gefnar verða út samræmdar vöktunaraðferðir (grein 8 (8)). Framkvæmdastjórnin mun meta viðmiðunargildi fyrir lyfjaleifar og bisfenól (grein 8 (9)). Metið verður hvort endurskoða eigi mörk fyrir einstök varnarefni, heildarmörk varnarefna og afleiður þeirra (grein 8 (10)). Viðsnúningur styrk mengandi efna - breyting á viðaka IV, B-hluta, lið 1 Aðgerðir til að snúa við leitni í átt að hækkandi styrk mengandi efna skal almennt hefjast þegar styrkur nær 75% af viðmiðunargildum. 3.gr. breytir tilskipun 2008/105/EC um umhverfisgæðastaðla Breytingum á tilskipun 2008/105/EC um umhverfisgæðakröfur má í meginatriðum skipta í tvo hluta. Annars vegar er listi yfir forgangsefni og umhverfisgæðakröfur þeirra uppfærður. Hins vegar eru gerðar breytingar sem eiga að bæta og einfalda vöktun, gagnaskil og mat á efnafræðilegu ástandi yfirborðsvatns. Breytingarnar byggja meðal annars á niðurstöðum úttektar framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins (fitness check) frá árinu 2019, þar sem fram kom að þörf væri á að uppfæra lista yfir forgangsefni og bæta skilvirkni og samræmi við framkvæmd tilskipunarinnar. Megintilgangurinn er að bæta vernd yfirborðsvatns gegn mengun og draga úr áhættu fyrir heilsu manna og vistkerfi. Jafnframt er markmiðið að taka betur mið af nýjum mengunarefnum og þekkingu á áhrifum þeirra, bæta samræmi í vöktun og ástandsmati milli ríkja og gera ESB kleift að bregðast hraðar við nýrri þekkingu. Forgangsefni og umhverfisgæðakröfur Listi yfir forgangsefni er stækkaður um 25 ný efni eða efnahópa, þar á meðal PFAS-efni, sýklalyf, hormón, varnarefni, bisfenól A, silfur og tríklósan. Meðal nýrra viðmiða er umhverfisgæðakrafa fyrir summu 25 PFAS-efna, þar sem tekið er tillit til mismunandi eituráhrifa efnanna. Umhverfisgæðakröfur eru einnig endurskoðaðar fyrir 14 efni eða efnahópa sem þegar eru á listanum. Í flestum tilvikum verða kröfurnar strangari. Einnig bætast við umhverfisgæðakröfur fyrir lífríki og set og í sumum tilvikum breytist hvaða umhverfisgæðakrafa skal nota við mat á efnafræðilegu ástandi. Sex efni sem ekki eru lengur talin valda útbreiddri áhættu innan EES eru tekin af lista yfir forgangsefni. Þau eru þess í stað færð á lista yfir sérstaka mengunarvalda og fyrir þau settar sameiginlegar umhverfisgæðakröfur sem gilda innan EES. Áfram þarf þó að taka tillit til þessara efna ef þau eru enn talin valda áhættu á lands-, svæðis- eða staðbundnum grundvelli. Þannig má draga úr vöktun þeirra almennt en viðhalda henni þar sem þörf er á. Forgangsefni og umhverfisgæðakröfur Listi yfir forgangsefni er stækkaður um 25 ný efni eða efnahópa, þar á meðal PFAS-efni, sýklalyf, hormón, varnarefni, bisfenól A, silfur og tríklósan. Meðal nýrra viðmiða er umhverfisgæðakrafa fyrir summu 25 PFAS-efna, þar sem tekið er tillit til mismunandi eituráhrifa efnanna. Umhverfisgæðakröfur eru einnig endurskoðaðar fyrir 14 efni eða efnahópa sem þegar eru á listanum. Í flestum tilvikum verða kröfurnar strangari. Einnig bætast við umhverfisgæðakröfur fyrir lífríki og set og í sumum tilvikum breytist hvaða umhverfisgæðakrafa skal nota við mat á efnafræðilegu ástandi. Sex efni sem ekki eru lengur talin valda útbreiddri áhættu innan EES eru tekin af lista yfir forgangsefni. Þau eru þess í stað færð á lista yfir sérstaka mengunarvalda og fyrir þau settar sameiginlegar umhverfisgæðakröfur sem gilda innan EES. Áfram þarf þó að taka tillit til þessara efna ef þau eru enn talin valda áhættu á lands-, svæðis- eða staðbundnum grundvelli. Þannig má draga úr vöktun þeirra almennt en viðhalda henni þar sem þörf er á. Fyrirkomulagi vaktlistans (e. watch list) er breytt. Tilgangur hans er að afla sambærilegra gagna um efni og aðra mengunarvalda sem kunna að valda útbreiddri áhættu í vatnaumhverfinu en ekki liggja fyrir næg gögn til að meta hvort setja eigi fyrir þau umhverfisgæðakröfur. ECHA fær aukið hlutverk við vísindalegt mat og val efna á listann og skal meðal annars leggja mat á niðurstöður vöktunar. Vaktlistinn verður framvegis uppfærður á þriggja ára fresti og getur innihaldið allt að tíu efni, efnahópa eða vísa. Einnig breytast ákvæði um tíðni og tímabil vöktunar og aukið tillit skal tekið til árstíðabundins breytileika. Gert er ráð fyrir að örplast og vísar fyrir tilvist, þróun og útbreiðslu sýklalyfjaónæmis verði sett á vaktlistann þegar fullnægjandi aðferðir til sýnatöku og greiningar liggja fyrir. Vöktun sýklalyfjaónæmis er aðskilin frá vöktun sýklalyfja sem mengunarefna. Nokkur sýklalyf bætast við lista yfir forgangsefni og fá umhverfisgæðakröfur, en vöktun sýklalyfjaónæmis beinist að vísum um tilvist og útbreiðslu ónæmra örvera og erfðaefnis í vatnaumhverfinu. Aukin áhersla er einnig lögð á að meta samlegðaráhrif mengunarefna og efnablandna. Hefðbundnar efnagreiningar beinast að styrk einstakra efna og gefa því ekki alltaf nægar upplýsingar um áhrif efnablandna. Tilskipunin gerir því ráð fyrir aukinni notkun áhrifamiðaðrar vöktunar (e. effect-based monitoring). Sérstök vöktun á estrógenvirkni skal fara fram í tvö ár með áhrifamiðuðum aðferðum og niðurstöðurnar bornar saman við hefðbundnar efnagreiningar. Á þessu tímabili eiga niðurstöðurnar ekki að vera notaðar við flokkun efnafræðilegs ástands. Síðar getur framkvæmdastjórnin ákveðið að gera slíkar aðferðir að hluta af reglubundinni vöktun og setja áhrifamiðuð viðmiðunargildi (e. effect-based trigger values). Breytingarnar hafa einnig áhrif á skilgreiningu á góðu efnafræðilegu ástandi. Til að yfirborðsvatnshlot teljist í góðu efnafræðilegu ástandi þarf það samkvæmt nýju reglunum að uppfylla umhverfisgæðakröfur bæði fyrir forgangsefni og sérstaka mengunarvalda. Áhrifamiðuð viðmiðunargildi verða einnig hluti af matinu ef slík viðmið hafa verið sett. Breytingar eru einnig gerðar á skráningu og gagnaskilum um losun mengunarefna. Upplýsingar sem safnað er samkvæmt tilskipuninni verða betur samræmdar upplýsingum um losun frá iðnaðarstarfsemi sem liggja fyrir í Industrial Emissions Portal ESB. ECHA skal einnig geta nýtt þessar upplýsingar við mat á efnum fyrir vaktlistann. Markmiðið er að nýta betur gögn sem þegar er safnað og draga úr tvíverknaði við gagnaskil. Áhrif á íslenskar reglugerðir Tilskipun 2008/105/EB hefur einkum verið innleidd með reglugerð nr. 796/1999 um varnir gegn mengun vatns og reglugerð nr. 535/2011 um flokkun vatnshlota, eiginleika þeirra, álagsgreiningu og vöktun. Breytingarnar kalla því á breytingar á báðum reglugerðum. Í reglugerð nr. 796/1999 þarf að uppfæra lista III yfir forgangsefni og tiltekin önnur mengunarefni, þar á meðal hvaða efni eru á listanum og umhverfisgæðakröfur fyrir vatn og lífríki. Einnig þarf að uppfæra lista IV og önnur ákvæði um umhverfisgæðakröfur í seti. Bæta þarf við nýjum forgangsefnum, taka út þau efni sem færast af forgangsefnalistanum og innleiða nýjar og endurskoðaðar umhverfisgæðakröfur. Endurskoða þarf önnur ákvæði reglugerðar nr. 796/1999 sem fjalla um forgangsefni, sérstaka mengunarvalda og umhverfisgæðakröfur í vatni, lífríki og seti, þar á meðal ákvæði um hvernig kröfunum skal beitt. Einnig þarf að uppfæra 22. gr. um söfnun upplýsinga og skrá yfir losun efna í vatn og tengsl þeirra upplýsinga við ákvörðun á því hvaða efni skuli vakta. Aðlaga þarf ákvæðin að breyttu fyrirkomulagi gagnaskila og samræmingu við upplýsingar um losun frá iðnaðarstarfsemi. Í reglugerð nr. 535/2011 þarf að gera breytingar víða. Uppfæra þarf lista yfir forgangsefni og hættuleg forgangsefni og ákvæði sem byggja á þeim, þar á meðal tilvísanir til einstakra efna og efnahópa og sérákvæði um nýtilgreind efni og efni sem hafa fengið endurskoðaðar umhverfisgæðakröfur. Þar sem sérstakir mengunarvaldar færast úr mati á vistfræðilegu ástandi yfir í mat á efnafræðilegu ástandi þarf að breyta skilgreiningum og ákvæðum um flokkun og framsetningu vistfræðilegs og efnafræðilegs ástands. Við mat á góðu efnafræðilegu ástandi þarf framvegis að taka mið af umhverfisgæðakröfum bæði fyrir forgangsefni og sérstaka mengunarvalda. Einnig þarf að endurskoða ákvæði um vöktun forgangsefna í vatni, lífríki og seti, þar á meðal langtímaleitnigreiningu efna sem safnast fyrir í seti eða lífríki. Uppfæra þarf jafnframt ákvæði sem vísa beint til tiltekinna efna eða númera þeirra í reglugerð nr. 796/1999. Ákvæði um vöktun yfirborðsvatns þarf einnig að endurskoða. Breytingar verða meðal annars á ákvæðum um vöktunarnet, yfirlits- og aðgerðavöktun og tíðni og tímasetningu vöktunar. Einnig þarf að taka inn breytt fyrirkomulag vaktlistans og nýjar vöktunaraðferðir þar sem við á. Töluverðar breytingar þarf jafnframt að gera á III. viðauka reglugerðarinnar, sem fjallar um flokkun og vöktun vatnshlota. Þar þarf meðal annars að endurskoða skilgreiningar og ákvæði um vistfræðilegt og efnafræðilegt ástand, ástandsflokkun og vöktun yfirborðsvatns. Einnig þarf að endurskoða ákvæði um aðferðir og staðla við vöktun vegna nýrra vöktunaraðferða og krafna um áreiðanleika og samanburðarhæfi gagna.
