Tilskipun (ESB) 2025/1892 um framlengda framleiðendaábyrgð á textíl og matarsóun - 32025L1892

Tilskipunin er lögð fram í fjórum greinum. Öll helstu efnisatriðin eru í fyrstu grein. Önnur grein kveður á um að umrita skuli tilskipunina yfir í landsrétt í síðasta lagi þann 17. júní 2027 og fjallað er um hvernig tilkynna skuli innleiðinguna til Evrópusambandsins. Þriðja og fjórða grein fjalla um hvenær tilskipunin tók gildi fyrir aðildarríki.Um bakgrunn tilskipunarinnarTilskipunin á rætur að rekja til European Green Deal og the New Circular Economy Action Plan þar sem kveðið er á um sjálfbærni textíl- og matvælageirans. Textíll: Í áætlun Evrópusambandsins the EU Strategy for Sustainable and Circular Textiles frá 2022 er hluti af framtíðarsýn Sambandsins að koma á framlengdri framleiðendaábyrgð á textíl til þess að neytendur njóti ágóðans af því að textílvörur endist lengur og verði af meiri gæðum. Framlengd framleiðendaábyrgð á að standa undir sérstakri söfnun á textíl og fyrirséð er að stór hluti ábyrgðarinnar felist í aðgerðum á sviði úrgangsforvarna og undirbúnings fyrir endurnotkun.Innan við 1% af öllum fataúrgangi í Evrópu er notaður til þess að búa til ný föt. Þetta er álitið vandamál því sá fatnaður framleiddur er úr endurunnum hráefnum í Evrópu er yfirleitt framleiddur úr öðrum hráefnum en textílúrgangi, til dæmis PET-plasti. Hvað endurvinnslu varðar, er í tilskipuninni lögð sérstök áhersla á að efla „lokaða“ hringrás textíls þannig að textílþræðir séu endurunnir í nýja textílþræði (e. fibre-to-fibre recycling).Um 88% textílframleiðenda í Evrópu eru örfyrirtæki og til að gæta meðalhófs og leggja ekki of miklar kröfur á slíka framleiðendur, eru örfyrirtæki undanþegin frá reglum um framlengda framleiðendaábyrgð. Sömuleiðis er ætti ekki að þurfa að greiða ábyrgðargjöld fyrir endurnotaðar vörur eða vörur sem unnar eru úr notuðum vörum með lengingu líftíma þeirra. Vörur sem geta valdið öryggis-, heilsu eða hreinlætisógnum við sérstaka söfnun, til dæmis herfatnaður og fatnaður sumra fagstétta, eru undanþegnar framlengdri framleiðendaábyrgð. Framleiðendur ættu ekki að þurfa að greiða kostnað við söfnun og úrgangsmeðhöndlun vara sem settar hafa verið á markað áður en ábyrgðin tók gildi. Þess vegna mun ábyrgðin ekki gilda fyrir þær vörur sem settar eru á markað áður en tilskipunin tekur gildi í Evrópusambandinu.Sumar vörur fara milli aðildarríkja. Að almennri reglu ætti framleiðandi ekki að þurfa að greiða gjöld vegna framlengdrar framleiðendaábyrgðar í mörgum ríkjum heldur ætti hann að greiða kostnað vegna framlengdrar framleiðendaábyrgðar í þeim ríkjum þar sem varan er líklegust til að verða að úrgangi.Aðildarríki halda úti framleiðendaskrá, veita ábyrgðarsamtökum framleiðenda heimild til að starfa og í aðfararorðum tilskipunarinnar eru aðildarríki sérstaklega hvött til þess að skoða þann möguleika að leyfa mörg ábyrgðarkerfi framleiðenda sem starfa í samkeppni hvert við annað, því slíkt geti skilað betri árangri, bæði fyrir neytendur og fyrir umhverfið. Ábyrgðarsamtök framleiðenda eiga að starfa í samkeppni við hvert annað á grundvelli samkeppnisregluverks Evrópusambandsins. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins varar sérstaklega við því að ábyrgðarkerfi sem opinberir aðilar taka virkan þátt í með beinum fjárframlögum geti auðveldlega talist til ósanngjarnrar ríkisaðstoðar og hafa þurfi varann á.Ýmsar kröfur varðandi framlengda framleiðendaábyrgð fyrir textíl eru umfram þá innviði sem eru til staðar á Íslandi. Það er gert að skyldu að nota visthönnunarviðmið (e. Ecodesign) til að ákvarða þrepaskiptingu úrvinnslugjalda. Reglugerðin um visthönnun hefur hins vegar ekki verið tekin upp í EES-Samninginn og viðmiðin hafa heldur ekki enn verið gefin út. Þó er strax orðið augljóst á þessum tímapunkti að það kerfi sem Úrvinnslusjóður býr við núna getur ekki lagt á úrvinnslugjöld eftir ákvæðum reglugerðar um visthönnun, né í raun eftir ákvæðum þessarar tilskipunar. Ekki er hægt að innleiða tilskipunina í því kerfi sem er við lýði á Íslandi núna án þess að gera á því veigamiklar breytingar.Umhverfis- og orkustofnun telur að fýsilegt sé að skoða að fara þá leið að heimila ábyrgðarsamtökum textílframleiðenda að fara með framlengda framleiðendaábyrgð á Íslandi. Slík leið sé líkleg til þess að ná markmiðum tilskipunarinnar og skila ávinningi fyrir neytendur og umhverfi. Annar kostur við að fara slíka leið er að þá er hægt að bregðast hratt við kostnaðarbreytingum með breytingu gjalda í stað þess að leggja skatt sem aðeins er hægt að breyta með lögum. Sama hvaða leið verður fyrir valinu er um kerfisbreytingu að ræða. Matvæli: Matarsóunarmarkmiðin sem tilskipuninni er ætlað að styðja við eru tvenn: Númer 1: Að skerpa á ábyrgð aðildarríkja við að hraða á samdrætti í matarsóun á sínu svæði og leggja þannig sitt að mörkum til að heimsmarkmið 12.3 náist.Númer 2: Að efla aðgerðavilja aðildarríkja í baráttunni gegn matarsóun til samræmis við þau ríki sem gengur best. Hvað varðar mælingar á matarsóun, hefur verið skekkja í ríkjum þar sem mikið er um ferðamenn því þeir mælast ekki sem hluti af höfðatölu. Til að leiðrétta fyrir fjölda ferðamanna mun framkvæmdastjórnin koma á leiðréttingarstuðli í útreikningana. Tilskipuninni er ekki ætlað að útrýma umbúðum utan um matvæli heldur er tekið fram í aðfararorðum að hvatt er til nýsköpunar í umbúðum sem vernda matvöru og lengja líftíma hennar, sérstaklega við flutning og geymslu vörunnar. Með tilskipuninni er aðildarríkjum gert að endurskoða forvarnastefnu sína með það fyrir augum að hraða aðgerðum gegn matarsóun.Annað: Gerð er breyting á gildissviði rammatilskipunar um úrgangsmál þannig að koldíoxíð sem fangað er til varanlegrar geymslu í jarðlögum fellur ekki undir rammatilskipun um úrgangsmál. UMFJÖLLUN UM INNIHALD 1. GREINARAð neðan er umfjöllun um innihald fyrstu greinar en megnið af innihaldi tilskipunarinnar er í henni.Efnisumfjöllun – TextíllÍ tilskipuninni er fjallað um textíl, skóbúnað og ýmsar skyldar vörur. Þar sem talað er um textíl í umfjölluninni hér að neðan er í öllum tilvikum átt við um textíl, skóbúnað og skyldar vörur.Undirliggjandi markmiðin með tilskipuninni eru að bæta meðhöndlun textílvara og textílúrgangs, til samræmis við forgangsröðun úrgangsþríhyrningsins, og að innleiða mengunarbótaregluna fyrir textíl.Tilskipunin útlistar nokkuð ítarlega hvaða skyldur textílframleiðendur, ábyrgðarsamtök textílframleiðenda og stjórnvöld ríkja hafa. Vert er að taka fram að hlutverk allra þessara aðila er veigamikið, ekki síst eftirlitshlutverk stjórnvalda sem eiga að sjá til þess að bæði framleiðendur og ábyrgðarsamtök starfi eftir ákvæðum tilskipunarinnar.Grein 1(2) Nýjar skilgreiningar bætast við sem skýra hlutverk í framlengdri framleiðiendaábyrgð textíls, til dæmis "framleiðandi textílvöru," "textílvörur, skóbúnaður og skyldar vörur," "netverslun," "almannaheillafélög (e. social economy entity)," "neytendi," "síðasti notandi," "óseldar neytendavörur" og "ábyrgðarsamtök framleiðenda (e. PROs)."Grein 1(7) Fjórar nýjar greinar, greinar 22a, 22b, 22c og 22d bætast við rammatilskipun (EB) 2008/98 um úrgangsmál. Í grein 22a er kveðið á um skyldu aðildarríkja til að sjá til þess að textílvörur, skóbúnaður og skyldar vörur séu undir kerfi framlengdrar framleiðendaábyrgðar. Lista yfir þær vörur sem falla undir kerfi framlengdrar framleiðendaábyrgðar er að finna í nýjum viðauka IVc.Aðildarríkjum er gert heimilt, en ekki skylt, að koma á kerfi framlengdrar framleiðendaábyrgðar fyrir dýnur. Umhverfis- og orkustofnun leggur til, eftir samráð við hagaðila, að það verði ekki gert til að byrja með heldur verði það metið út frá reynslu annarra ríkja Evrópu hvort tilefni sé til að færa dýnur undir kerfi framlengdrar framleiðendaábyrgðar eða ekki. Þar sem ríki Evrópu munu hafa innleitt tilskipunina þann 17. júní 2027 og ákvæði hennar munu hafa tekið gildi í síðasta lagi þann 17. apríl 2028, leggur Umhverfis- og orkustofnun til að eftir þann tíma verði lagt mat á hvort tilefni sé til að færa dýnur undir kerfi framlengdrar framleiðendaábyrgðar eða ekki. Það mætti til dæmis gera ári eftir gildistöku tilskipunarinnar, sem væri ekki síðar en þann 18. júní 2028.Aðildarríkjum er gert skylt að sjá til þess að framleiðandi sem skráður er í öðru Evrópuríki en setur vörur á markað í aðildarríkinu tilnefni fulltrúa sinn sem fer með skyldur framleiðandans. Aðildarríkjum er heimilt að fara fram á að framleiðendur í þriðju ríkjum sem setja vöru á markað í aðildarríkinu skipi fulltrúa sem fer með skyldur framleiðandans.Aðildarríki eiga að sjá til þess að framleiðendur geti, ef þeir óska þess, fengið samtök framleiðenda til að fara með skyldur sínar frekar en að gera það sjálfir.Aðildarríki eiga að sjá til þess að hagaðilar sem taldir eru upp í grein 22a(7) komi að vinnunni við að koma textíl undir kerfi framlengdrar framleiðendaábyrgðar.Fjallað er um lágmarkskröfur sem gerðar eru til framlengdrar framleiðendaábyrgðar og varða fjárhagslegar greiðslur. Meðal lágmarkskrafna er fjármögnun eftirfarandi: sérstakrar söfnunar, frekari úrvinnslu sérsafnaðs textílúrgangs, framkvæmd samsetningarkönnunar blandaðs úrgangs, ýmis upplýsingagjöf sem fjallað er um í greininni, gagnasöfnun og gagnaskil til lögbærs yfirvalds og stuðningur við rannsóknir og þróun til að auka endurvinnslu textíls í nýja textílþræði.Valkvætt er fyrir aðildarríki hvort þau ákveði að skylda framleiðendur til að greiða fyrir hluta blandaðs heimilisúrgangs eða ekki. Skoða þarf kosti og galla hvorrar leiðar fyrir sig.Fjallað er um skyldur aðildarríkja sem varða markaðseftirlit með vörum sem ekki eru matvæli og kveðið er á um í reglugerð (ESB) 2019/1020 sem hefur verið tekin upp í EES-Samninginn en hefur ekki öðlast gildi. Einnig er fjallað um skyldur aðildarríkja sem varða sanngirni og gegnsæi fyrir fyrirtækjanotendur miðlunarþjónustu á netinu sem kveðið er á um í reglugerð (ESB) 2019/1150 sem hefur ekki verið tekin upp í EES-Samninginn en drög að ákvörðun eru í skoðun hjá sameiginlegu EFTA-nefndinni.Í grein 22b er fjallað um skráningarkerfi fyrir textílframleiðendur sem aðildarríkjum er skylt að koma á fót og tilkynna framkvæmdastjórninni um. Stjórnvöld eiga að sjá til þess að framleiðendur séu skyldugir til að skrá sig og að þeir megi ekki markaðssetja vöru nema þeir, eða fulltrúi þeirra, hafi skráð sig, eða samtök framleiðenda hafi skráð sig í þeirra umboði.Skráningarkerfið á að safna upplýsingum um atriðin sem talin eru upp í grein 22b(4). Upplýsingar um skráða aðila í kerfinu eiga að vera aðgengilegar öllum, þær skulu vera véllæsilegar, ókeypis að skoða, notandinn á að geta flokkað upplýsingar um skráða aðila og leitað í þeim.Í grein 22c er fjallað um ábyrgðarsamtök textílframleiðenda.Aðildarríki skulu sjá til þess að textílframleiðendur tilnefni ábyrgðarsamtök til að fara með framlengda framleiðendaábyrgð fyrir sína hönd. Lögbært yfirvald veitir ábyrgðarsamtökum framleiðenda heimild til að starfa og skal gefa út kröfur sem gerðar eru til slíkra samtaka, til dæmis hvað varðar þekkingu á úrgangsmálum og sjálfbærni.Aðildarríki skulu skylda ábyrgðarsamtök framleiðenda til að innheimta gjöld eftir vigt eða magni vöru sem sett er á markað. Gjöldin skulu byggja á ákvæðum sem ekki hafa verið gefin út en verða sett eftir reglugerð (ESB) 2024/1781 um visthönnun, sem hefur ekki verið tekin upp í EES-Samninginn. Gjöldin eiga að vera í samræmi við úrgangsþríhyrninginn, taka mið af verðmætasköpun við endurnotkun og endurnýtingu úrgangs og þau skulu vera sanngjörn að því leyti að framleiðendum skal ekki mismunað.Aðildarríkjum er heimilt að hafa áhrif á þau gjöld sem ábyrgðarsamtök framleiðenda innheimta í því skyni að stemma stigu við háhraðatísku (e. ultra fast fashion) eða hraðtísku (e. fast fashion). Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins getur einnig haft takmörkuð áhrif á gjöldin.Aðildarríki skulu sjá til þess að ábyrgðarsamtök framleiðenda komi á fót sérstakri söfnun á textíl, skóbúnaði og skyldum vörum sem uppfyllir þær kröfur sem lagðar eru fram í grein 22c(8). Aðildarríki skulu einnig sjá til þess að ábyrgðarsamtök miðli ýmsum upplýsingum um úrgangsforvarnir og úrgangsmeðhöndlun til notenda, og að þau birti slíkar upplýsingar á heimasíðum sínum, á söfnunarstöðvum, í almannarýmum, í fræðsluefni og vitundarvakningum og með einföldum ábendingum (e. signposting).Ábyrgðarsamtök framleiðenda skulu safna tölfræðigögnum og birta á heimasíðum sínum. Meðal þeirra gagna sem þau skulu safna er endurvinnsla textíls í nýja textílþræði. Þetta er í fyrsta sinn sem söfnun slíkra gagna er gerð að skyldu á Íslandi.Sveitarfélög, almannaheillafélög og aðrir aðilar sem stunda undirbúning fyrir endurnotkun eiga að geta tekið þátt í söfnunarkerfi ábyrgðarsamtaka framleiðenda. Almannaheillafélögum má hygla við úthlutun plássa í söfnunarkerfi og þau eiga rétt á því að halda úti sinni eigin sérstakri söfnun á textíl. Almannaheillafélög skulu skila árlegri skýrslu til stjórnvalda um úrgangsmeðhöndlun, þar á meðal um textílþræði sem sendir eru til endurvinnslu í nýja textílþræði, en heimilt er að undanskilja almannaheillafélög frá kröfum um skýrsluskil. Umhverfis- og orkustofnun telur að ekki sé fýsilegt til að undanskilja almannaheillafélög frá ákvæðum um gagnasöfnun því gögn frá þeim eru nauðsynleg til að fá góða heildarmynd af textílmeðhöndlun á Íslandi og árangri af gildandi stefnumiðum.Aðildarríki skulu sjá til þess að ábyrgðarsamtök framleiðenda þjónusti allt landsvæði ríkisins, að ábyrgðarsamtök birti lýsitölur að minnsta kosti árlega á heimasíðum sínum auk þess að birta upplýsingar um hvernig valferlið er við val á þjónustuaðila, en valferlið á að vera gegnsætt og gæta jafnræðis. Ríki skulu skipa lögbært stjórnvald til að fara með framkvæmd málaflokksins og sjá til þess að ábyrgðarsamtök fari með viðkvæm gögn með leynd. Í grein 22d er fjallað um meðhöndlun textílúrgangs. Í greininni eru lagðar fram nýjar skyldur á aðildarríki, til dæmis að tryggja að við sérstaka söfnun sé textílúrgangur varinn gegn veðri og mengun og að flokkun hans sé yfirfarin „faglega“ (e. professional screening).Lagðar eru fram kröfur sem aðildarríki skulu gera til flokkunaraðila textílúrgangs sem samræmast núgildandi lögum og hægt er að innleiða með reglugerð og samræmdum starfsleyfisskilyrðum. Kröfurnar fela meðal annars í sér að sortera þarf textíl áður en hann er fluttur úr landi, pökkun og merking þarf að vera viðunandi og eftirlitsaðilar fylgist með málum.Aðildarríki skulu gera samsetningarrannsókn á úrgangi til að meta hlutfall textíls í úrganginum. Skylt er að birta niðurstöður opinberlega. Aðildarríkjum er heimilt að skylda textílframleiðendur til að greiða fyrir rannsóknina, að hluta til eða í heild.Grein 1(10) Nýjar skyldur í úrgangstölfræði eru lagðar fram. Aðildarríki skulu árlega skila inn til Umhverfisstofnunar Evrópu tölulegum upplýsingum um textílúrgang og ábyrgðarsamtök framleiðenda. Grein 1(12) Örfyrirtæki (