Nánari efnisumfjöllun
Reglugerðin er hluti af innleiðingu Ecodesign for Sustainable Products Regulation (ESPR) og marka tímamót í því hvernig Evrópusambandið tekur á eyðingu óseldra neytendavara. Í fyrsta sinn verður það lagaskylda hjá stórum og síðar meðalstórum fyrirtækjum að gera eyðingu óseldra vara sýnilega, mælanlega og opinbera. Markmiðið er ekki aðeins að safna gögnum heldur að skapa raunverulegan þrýsting á fyrirtæki til að hætta þessari framkvæmd og færa sig í átt að endurnotkun, endursölu og gjöfum. Skyldan nær til allra stórra fyrirtækja strax þegar ESPR tekur gildi og til meðalstórra fyrirtækja frá 19. júlí 2030. Lítil og örfyrirtæki eru undanþegin. Skyldan gildir ekki bara þegar fyrirtæki farga vörunum sjálf heldur einnig þegar þau láta þriðja aðila, til dæmis úrgangsverktaka, gera það fyrir sig. Það sem skiptir máli er að varan, sem var ætluð neytendum, endar sem úrgangur. Fyrirtækin verða að birta árlega upplýsingar um allar óseldar neytendavörur sem þeim var fargað á síðasta fjárhagsári. Þetta felur í sér bæði fjölda og þyngd vörunnar, sundurliðað eftir vöruflokkum samkvæmt sameiginlegu tollnúmerakerfi ESB (CN-kóðum). Yfirleitt duga tveggja stafa flokkar, en fyrir ákveðna viðkvæma eða mikilvæga vöruflokka verður krafist fjögurra stafa sundurliðunar, sem gerir það mun auðveldara að sjá hvort um sé að ræða til dæmis fatnað, raftæki, leikföng eða aðrar tilteknar vörur. Með þessu er í reynd lokað á að fyrirtæki geti falið eyðingu verðmætra vara undir almennum úrgangsflokkum. Auk magntalna verða fyrirtæki að greina frá því hvað varð um vörurnar eftir að þeim var fargað, til dæmis hvort þær fóru í endurnotkun, endurvinnslu, orkunýtingu eða endanlega förgun. Þau verða líka að útskýra ástæður eyðingarinnar. ESPR viðurkennir að í sumum tilvikum geti eyðing verið réttlætanleg, til dæmis vegna öryggis, hreinlætis, verndar hugverkaréttinda eða lagaskyldna, en markmiðið með birtingunni er að sýna hversu oft og í hvaða mæli slík rök eru notuð. Þetta skapar gagnagrunn sem síðar má nota til að greina hvort eyðing sé raunverulega óhjákvæmileg eða fyrst og fremst þægileg. Fyrirtæki verða einnig að lýsa því hvaða aðgerðir þau hafa þegar gripið til og hvaða aðgerðir þau hyggjast grípa til í framtíðinni til að koma í veg fyrir eyðingu óseldra vara. Í raun er þetta fyrsta lagaskylda í ESB sem krefst þess að fyrirtæki setji fram formlega „anti-destruction“-stefnu. Mikilvægt er jafnframt að hafa í huga að gjafir teljast ekki eyðing í skilningi reglugerðarinnar; vörur sem eru gefnar til góðgerðasamtaka eða annarra aðila til notkunar falla utan þessara talna. Með þessu er verið að skapa skýran hvata til að beina vörum í slíkar leiðir í stað þess að farga þeim. Upplýsingarnar verða að vera birtar á stöðluðu ESB-sniði sem tryggir samanburðarhæfni milli fyrirtækja og milli landa. Fyrirtæki geta annaðhvort birt þær beint á heimasíðu sinni eða, ef þau birta sjálfbærniupplýsingar í stjórnunarskýrslu samkvæmt 19a eða 29a í tilskipun 2013/34/ESB, sett upplýsingarnar þar í sama ESB-sniði og vísað skýrt í skýrsluna af heimasíðunni. Fyrir eftirlitsaðila þýðir þetta að gögnin verða oft að finna inni í stjórnunarskýrslum fyrirtækja fremur en á sérstökum upplýsingasíðum. Til að tryggja að upplýsingarnar séu ekki bara yfirlýsingar á blaði verða fyrirtæki að halda eftir öllum gögnum sem sanna afhendingu og móttöku óseldra vara til úrgangsmeðferðar í að minnsta kosti fimm ár. Þetta felur í sér flutningsskjöl, móttökuskjöl og sundurliðun eftir vöruflokkum. Þar með opnast raunhæfur möguleiki á krossathugunum, til dæmis milli upplýsinga frá fyrirtækjum og gagna frá úrgangsmeðhöndlunaraðilum. Tímasetningar skipta miklu máli. Skyldan til að birta upplýsingar um eyðingu óseldra vara kemur beint úr ESPR og gildir frá fyrsta heila fjárhagsári eftir gildistöku þeirrar reglugerðar. Fyrir mörg stór fyrirtæki þýðir það að fyrstu gögnin munu ná yfir fjárhagsár 2025 eða 2026. Framkvæmdareglugerðin skilgreinir hins vegar nákvæma framsetningu og snið upplýsinganna og mun taka gildi 12 mánuðum eftir formlega gildistöku hennar. Í reynd má því búast við að fyrstu árgangar gagna verði misjafnir að gæðum og uppsetningu, en síðan verði upplýsingarnar fljótt staðlaðar og fullkomlega samanburðarhæfar. Í stærra samhengi er þetta ekki bara gagnsæiskrafa heldur undanfari að mun harðari inngripum. ESPR veitir framkvæmdastjórninni heimild til að banna eyðingu ákveðinna vöruflokka í framtíðinni. Þegar ESB hefur í höndunum gögn um magn, vörutegundir og hvaða fyrirtæki eyða hverju, verður mun auðveldara pólitískt og lagalega að segja að tilteknar vörur, til dæmis fatnaður, rafbúnaður eða leikföng, megi ekki lengur vera eytt nema við mjög þröngar undantekningar. Þessi reglugerð er því í raun fyrsta skrefið í átt að kerfisbundnu banni við eyðingu óseldra vara í Evrópu. Fyrir Ísland þýðir þetta að stórir innflytjendur, netverslanir og vörumerki sem starfa á EES-svæðinu munu þurfa að birta þessi gögn, annaðhvort á heimasíðum sínum eða í sjálfbærniskýrslum. Eftirlitið mun snúast ekki bara um hvort upplýsingar séu birtar, heldur hvort þær standist samanburð við raunveruleg úrgangsgögn og hvort flokkun eftir CN-númerum sé rétt.
